Uitgangspunt van het functionalisme is dat de functie van een gebouw bepaalt hoe het er uit komt te zien: vorm volgt functie. Weg met versieringen en ornamenten dus, want die zijn niet functioneel. Een fijne bijkomstigheid is dat functionalistische gebouwen nooit uit de mode kunnen raken. Functie heeft immers niks met mode te maken.

Van Adolf Loos – een van de groten van het functionalisme – is het credo ‘ornament is een misdaad’ afkomstig. Later zei Loos dat hij vond dat zijn navolgers zijn ideeën te letterlijk namen. Ik geloof niet dat er mensen gelyncht zijn, mar de boodschap is duidelijk.

De functionalistische architectuur is in de ‘Oostbloglanden’ het sterkst vertegenwoordigd in Tsjechoslowakije. Brno is de Oostblokhoofdstad van het functionalisme. Villa Tuggenhat van Mies van der Rohe is een van stijliconen van het functionalisme. Ook in Litouwen zijn veel gebouwen te vinden in functionalistische stijl.

Functionalisme, het Nieuwe Bouwen, de Internationale Stijl?

Het blijft bij architectuur altijd ingewikkeld: wat is nou welke stijl? En hoe verhouden die verschillende stijlen zich tot elkaar? Functionalisme gebruik ik op Oostblog als parapluterm, met als belangrijkste kenmerken: vorm volgt functie, geen versieringen.

De volgende stijlen zijn in die kenmerken verwant aan het functionalisme In de uitwerking en uitgangspunten zijn wel verschillen.

  • Het Nieuwe Bouwen (de Europese versie van de Internationale Stijl)
  • De Internationale Stijl
  • Nieuwe Zakelijkheid
  • Bauhaus
  • De Stijl
Nationaal Theater voor Opera en Ballet | Vilnius | Litouwen

Functionalisme in Nederland

Ook Nederlandse architecten lieten zich inspireren door het functionalisme. Bekende functionalistische gebouwen – het Nieuwe Bouwen – zijn

  • Van Nellefabriek in Rotterdam, door Johan Brinkman en Leendert van der Vlugt
  • Huis Zonneveld in Rotterdam, Johan Brinkman en Leendert van der Vlugt 
  • Rietveldhuis in Utrecht, Gerrit Rietveld
  • Betondorp in Amstredam, Dick Greiner

Bouwkundige kenmerken

De vliesgevel
Een gevel die geen dragende functie heeft – alleen zijn eigen gewicht hoeft te dragen – en daardoor uit lichte materialen kan bestaan. Veel glas en staal, dus veel licht en transparantie.

De open plattegrond
De muren hebben geen dragende functie en kunnen naar behoeven dáár worden geplaatst, waar dat functioneel is.

Janáčektheater | Brno | Tsjechië | november 2018 | © Martijn Haan
Janáčektheater | Brno | Tsjechië

De grote namen van het functionalisme

  • Louis Sullivan
  • Walter Gropius
  • Le Corbusier
  • Adolf Loos
  • Oscar Niemeyer
  • Ludwig Mies van der Rohe
  • Gerrit Rietveld

Het Nieuwe Bouwen

Het Nieuwe Bouwen was een belangrijke stroming in de architectuur in de eerste helft van de vorige eeuw in Nederland, Duitsland en Frankrijk. Het was de West-Europese variant op de Internationale Stijl.

Het Nieuwe Bouwen heeft dezelfde uitgangspunten als het functionalisme: de functionaliteit staat centraal en versieringen zijn taboe. Het bekendste voor beeld van het Nieuwe Bouwen is het Bauhaus in Dessau.

Kenmerken van het Nieuwe Bouwen

➜ Functionaliteit: ontwerp en materiaalgebruik sluiten aan op de functie van een gebouw.
➜  Door het gebruik van moderne lichte materialen (glas en staal) konden de uitgangspunten – transparantie, ruimte, licht en lucht – worden verwezenlijkt. Deze uitgangspunten golden zowel gebouwen als woonblokken.
➜  Symmetrie en herhaling
➜  Kleuren: ook de kleuren moesten functioneel zijn, en dienden zeker niet als versiering.
➜  Functiescheiding: in het Nieuwe Bouwen stond men een strikte scheiding voor van de verschillend functies van een gebouw of buurt: wonen, werken, verkeer en recreatie.

Janáčektheater | Brno | Tsjechië | november 2018 | © Martijn Haan
Janáčektheater | Brno | Tsjechië
Crematorium | Brno | Tsjechië
Crematorium | Brno | Tsjechië | november 2018 | © Martijn Haan
Palác Jalta | Brno | Tsjechië
Nationaal Theater voor Opera en Ballet | Vilnius | Litouwen
Nationaal Theater voor Opera en Ballet | Vilnius | Litouwen
Tentoonstellingsterrein, Hal A | Brno | Tsjechië | november 2018 | © Martijn Haan
Tentoonstellingsterrein, Hal A | Brno | Tsjechië
Tentoonstellingsterrein, Hal A | Brno | Tsjechië | november 2018 | © Martijn Haan
Tentoonstellingsterrein, Hal A | Brno | Tsjechië