Ook Nederland heeft een traditie van architecten die geïnspireerd zijn door het brutalisme of van wie de werken nu tot de brutalistische architectuur worden gerekend. In de standaardwerken ‘The atlas of brutalism’ en ‘SOS Brutalism’ staan voorbeelden te over. Nu reizen naar het Oostblok door corona onmogelijk is, is dit het moment om eens dieper in de Nederlands brutalistische architectuur te duiken.

Observatorium | Sterrentoren | De Uithof | Utrecht
Observatorium | Sterrentoren | Sjoerd Wouda | De Uithof | Utrecht

Op basis van die twee vuistdikke publicaties – met elk maar een beperkt aantal pagina’s over Nederland – heb ik zelf een lijst opgesteld. Sommige gebouwen uit die lijst zijn klassiek brutalistisch, zoals het Auditorium in Delft en het Stadhuis van Terneuzen. Van andere verbaast het me dat ze zijn opgenomen in SOS Brutalism en The atlas of brutalism, zoals De Rotterdam, de door Rem Koolhaas ontworpen wolkenkrabber op de Wilhelminapier, nabij de Erasmusbrug. Ook het goede oude Vredenburg, dat is opgegaan in Tivoli-Vredenburg, staat op de lijst. En die lijst is zeker niet volledig.

Discussie genoeg over wat brutalistisch is en wat niet. Toen ik een foto van Infinity – het voormalige ING-gebouw nabij WTC – plaatste op Facebook in de groep the brutalism appreciation society, kreeg ik de wind van voren.

De Kubuswoningen en het Hoofdkantoor van Centraal Beheer staan ook in ‘The atlas of brutalism’, maar moeten worden gerekend tot het structuralisme. Dat geldt ook voor het minder bekende Cementrum, het betonnen visitekaartje van de cementindustrie in Nederland.

Aula TU Delft | Jakob Bakema | Nederland

Op mijn lijst staan gebouwen die redelijk bekend zijn en gebouwen die minder bekend zijn, maar wel stijliconen van de Nederlandse brutalistische architectuur. Zo krijg je een aardig beeld van brutalistisch Nederland, en wat de kenners eronder verstaan.

Warmte Kracht Koppeling centrale (WKK) | Utrecht | Nederland
Warmte Kracht Koppeling centrale (WKK) | Liesbeth van der Pol | Utrecht | Nederland

Brutalistische architectuur in Nederland

  • De ingang van Centraal Station Rotterdam | 2007-2014 | Benthem Crouwel Architecten
  • De Rotterdam | 2013 | Rem Koolhaas
  • Warmte Kracht Koppeling centrale (WKK) | 2004-2005 | Liesbeth van der Pol, DOK Architecten
  • Infinity (voormalig ING-gebouw, ook bekend als strijkijzer, schoen, klapschaats) | 1999-2002 | Roberto Meyer en Jeroen van Schooten
  • Cementrum | Den Bosch | 1979 | David Zuiderhoek
  • Skydome | KNSM-eiland, Amsterdam | 1994-1996 | Wiel Arets
  • Kubuswoningen | Rotterdam | 1984 | Piet Blom
  • Muziekcentrum Vredenburg, Utrecht | 1973-1979| Aldo van Eyck
  • Leeuwenburg (HvA) | Amsterdam | Nederland | 1973-1977 | Piet Zanstra, Ab Gmelig Meyling en Peter de Clercq Zubli
  • Stadhuis | Terneuzen | 1969-1972 | Van den Broek en Jakob Bakema
  • Hoofdkantoor Centraal Beheer | Apeldoorn | 1967-1972 | Herman Hertzberger
  • De Bunker, studentencentrum TU Eindhoven | 1969 | Huig Maaskant
  • Aula | Technische Universiteit Delft | 1958-1966 |Jakob Bakema
  • Kantoor S.C. Johnson | Mijdrecht | 1966 | Huig Maaskant
  • Observatorium (Sterrentoren), de Uithof, Utrecht | 1964 | Sjoerd Wouda
  • De Pier van Scheveningen | 1955-1961 | Huig Maaskant, Dick Apon en Dirk Jan Dijk
  • De Euromast, Rotterdam | 1955-1961 | Huig Maaskant
De Bunker | TU Eindhoven | Nederland
De Bunker | Huig Maaskant | TU Eindhoven | Nederland

Onze brutalistische architecten

  • Jakob Bakema
  • Johannes van den Broek
  • Aldo van Eyck
  • Herman Hertzberger
  • Huig Maaskant
Kantoorgebouw SC Johnson | Mijdrecht | Nederland
Kantoorgebouw SC Johnson | Huig Maaskant | Mijdrecht | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
Cementrum | David Zuiderhoek | Den Bosch | Nederland
Leeuwenburg (HvA) | Amsterdam | Nederland
Leeuwenburg (HvA) | Amsterdam | Nederland
Infinity | Roberto Meyer en Jeroen van Schooten | Amsterdam | Nederland
Kubuswoningen | Piet Blom | Rotterdam | Nederland

Brutalisme is…
Meer lezen over kenmerken, materialen en geschiedenis van het brutalisme als stroming is de architectuur?
➜ Lees meer

Atlas of Brutalist Architecture – Phaidon
➜ 
560 pagina’s
➜ 1000 zwartwitfoto’s
➜ 34 x 24 cm
➜ Januari 2018
➜ Uitgever: Phaidon Press Ltd, New York
➜ ISBN: 9780714875668
➜ Prijs: €125
➜ ★★★★★
🔗Lees mijn blog

SOS Brutalism: a global survey
Oliver Elser, Philipp Kurz, Peter Cachola Schmal
➜ 535 pagina’s
➜ 31 x 24 cm
➜ november 2017
➜ Uitgever: Park Books
➜ ISBN: 9783038600756
➜ Prijs: €59
➜ ★★★★
Vuistdik brutalistisch vormgegeven boek, dat onderdeel was van een tentoonstelling in het Deutsches Architekturmuseum in Frankfur am Main (2017). Het SOS in de titel staat er niet voor niets: veel brutalistische gebouwen worden met de dood bedreigd. Het is geen fotoboek, veeleer een doorwrocht architectuurboek met essays en casestudies over verschillende essentiële bouwwerken van over de hele wereld. Wat betekent dat er ook heel veel brutalistische usual suspects niet instaan. Als je op zoek bent naar een overzicht dan is The atlas of brutalist architecture de keuze.
In tegenstelling tot de meeste fotoboeken over brutalistische architectuur staan in SOS Brutalism veel historische foto’s, ook van het interieur, met uitgebreide beschrijvingen. Dat maakt het tot een mooie toevoeging aan mijn Oostblog Bieb, en ik citeer er graag uit in mijn blogs.

Infinity | Roberto Meyer en Jeroen van Schooten | Amsterdam | Nederland