Ook Nederland heeft een traditie van architecten die geïnspireerd zijn door het brutalisme of van wie de werken nu tot de brutalistische architectuur worden gerekend. In de standaardwerken ‘The Atlas of Brutalism’ en ‘SOS Brutalism’ en natuurlijk Wikipedia staan voorbeelden te over. De Perestrojkast waar ik aan meedeed, met als thema Oostblokken in Nederland, heeft ook veel online reuring gegenereerd. Op Twitter wordt druk getweet over brutalistische gebouwen. Nu reizen naar het Oostblok door corona onmogelijk is, is dit het uitgelezen moment om dieper in de Nederlands brutalistische architectuur te duiken.

Stadhuis Terneuzen | Nederland | Van den Broek en Jakob Bakema

Op basis van die twee vuistdikke publicaties – met elk maar een beperkt aantal pagina’s over Nederland – heb ik zelf een lijst opgesteld. Sommige gebouwen uit die lijst zijn klassiek brutalistisch, zoals het Auditorium in Delft en het Stadhuis van Terneuzen. Van andere verbaast het me dat ze zijn opgenomen in SOS Brutalism en The Atlas of Brutalism, zoals De Rotterdam, de door Rem Koolhaas ontworpen wolkenkrabber op de Wilhelminapier, nabij de Erasmusbrug. Ook het goede oude Vredenburg, dat is opgegaan in Tivoli-Vredenburg, staat op de lijst.

Observatorium | Sterrentoren | De Uithof | Utrecht
Observatorium | Sterrentoren | Sjoerd Wouda | De Uithof | Utrecht

Discussie genoeg over wat brutalistisch is en wat niet. Toen ik een foto van Infinity – het voormalige ING-gebouw nabij WTC – plaatste op Facebook in de groep The brutalism appreciation society, kreeg ik de wind van voren van de preciezen onder de brutalisten.

De Kubuswoningen en het Hoofdkantoor van Centraal Beheer staan ook in ‘The Atlas of Brutalism’, maar moeten worden gerekend tot het structuralisme. Dat geldt ook voor het minder bekende Cementrum, het betonnen visitekaartje van de cementindustrie in Nederland, dat echter zoveel kenmerken van het brutalisme heeft (béton brut, diep liggende ramen, hoe de constructie werkt laat weinig aan de verbeelding over) dat ik het aan mijn lijst toevoeg.

Aula TU Delft | Jakob Bakema | Nederland

Op mijn lijst staan bekende en minder bekende gebouwen, sommige zijn stijliconen van de Nederlandse brutalistische architectuur, andere zijn bekende gebouwen waarvan je niet wist dat ze iets met brutalisme te maken hadden. Zo krijg je een aardig beeld van brutalistisch Nederland, en wat de kenners eronder verstaan.

Kantoorgebouw SC Johnson | Mijdrecht | Nederland
Kantoorgebouw SC Johnson | Huig Maaskant | Mijdrecht | Nederland

Brutalistische architectuur in Nederland

➜ De Euromast, Rotterdam | 1955-1961 | Huig Maaskant
➜ De Pier van Scheveningen | 1955-1961 | Huig Maaskant, Dick Apon en Dirk Jan Dijk
Observatorium (Sterrentoren), de Uithof, Utrecht | 1964 | Sjoerd Wouda
Kantoor S.C. Johnson | Mijdrecht | 1966 | Huig Maaskant
Aula | Technische Universiteit Delft | 1958-1966 |Jakob Bakema
De Bunker, studentencentrum TU Eindhoven | 1969 | Huig Maaskant
➜ Hoofdkantoor Centraal Beheer | Apeldoorn | 1967-1972 | Herman Hertzberger
Stadhuis | Terneuzen | 1969-1972 | Van den Broek en Jakob Bakema
Leeuwenburg (HvA) | Amsterdam | Nederland | 1973-1977 | Piet Zanstra, Ab Gmelig Meyling en Peter de Clercq Zubli
➜ Muziekcentrum Vredenburg, Utrecht | 1973-1979| Aldo van Eyck
Cementrum | Den Bosch | 1979 | David Zuiderhoek
➜ Kubuswoningen | Rotterdam | 1984 | Piet Blom
De Vierpoot | University College, voorheen Kromhoutkazerne | Utrecht | 1985 | J.C. van den Hoeven, J. Houtekamer
➜ Skydome | KNSM-eiland, Amsterdam | 1994-1996 | Wiel Arets
➜ Infinity (voormalig ING-gebouw, ook bekend als strijkijzer, schoen, klapschaats) | Amsterdam | 1999-2002 | Roberto Meyer en Jeroen van Schooten
Warmte Kracht Koppeling centrale (WKK) | 2004-2005 | Liesbeth van der Pol, DOK Architecten
➜ Kraanspoor | 2007 (originele Kraanspoor 1952) | OTH Architecten
➜ De Rotterdam | 2013 | Rem Koolhaas
➜ De ingang van Centraal Station Rotterdam | 2007-2014 | Benthem Crouwel Architecten

Onze brutalistische architecten

➜ Jakob Bakema
➜ Johannes van den Broek
➜ Aldo van Eyck
➜ Herman Hertzberger
➜ Huig Maaskant

Kaart met de brutalistische architectuur van Nederland

In Nederland zijn in de periode tussen 1950 en 1980 veel gebouwen neergezet die het stempel brutalisme kunnen dragen. Deze kaart geeft een uitgebreid overzicht van brutalistische gebouwen in Nederland. Per gebouw wordt de mate van ‘brutality’ gegeven: 100% brutalistisch is vijf sterren, met wat brutalistische kenmerken is de score een of twee. Ook als een gebouw is gerenoveerd of op de nominatie staat om te worden ‘gedebrutaliseerd’, gaat dat ten koste van de score. In die score is ook meegenomen wat de experts zeggen: The Atlas of Brutalist Architecture, SOS Brutalism, Dienst Erfgoed, de volgers van The Brutalist Appreciation Society en Wikipedia en de rest van het wereldwijde web.

Klik in de balk boven de kaart op het pijltje (links) voor een overzicht van de gebouwen en objecten en de route. Klik op het vierkant rechts om de kaart in een volledig venster te openen.

Windscherm Calandkanaal | Rozenburg, Rotterdam | Nederland

Lijst met brutalistische gebouwen in Nederland

De lijst bij de kaart (work in progress).

naamBrutalityArchitectJaar
Stadhuis Terneuzen★★★★★Van den Broek en Jakob Bakema1969-1972
Aula TU Delft★★★★★Johannes van den Broek en Jaap Bakema1960-1966
S.C. Johnson Europlant★★★★★Huig Maaskant1964
Sterrentoren Leuvenlaan★★★★Lucas & Niemeijer1967-1969
Provinciehuis Noord-Brabant★★★★Huig Maaskant1971
Cementrum★★★★David Zuiderhoek1979
Warmtekrachtcentrale Universiteit Utrecht★★★★Liesbeth van der Pol, DOK Architecten2004-2005
Hugo R. Kruytgebouw (voorheen Trans 3)★★★★H.L.M. Frantzen en T.A. Brouwer1969-1972
Hoofdgebouw Vrije Universiteit★★★★Architectengroep 69 (Christiaan Nielsen, Rob Poel en Peter Snel)1966-1974
Windscherm Calandkanaal★★★★Maarten Struijs (architect), Frans de Wit (design engineer) en Jopp Schilperoord (kunstenaar)1983-1985
Leeuwenburg (HvA)★★★★Piet Zanstra, Ab Gmelig Meyling en Peter de Clercq Zubli1973-1977
Centrale bibliotheek Radbouduniversiteit★★★ | Kleine ramen, veel betonArchitectenbureau Kraaijvanger, Van Putten, Kuit, Knol & Maas1967
Macandra (verpleegstersflat)★★★ | bedreigdOnbekend1971
Tekenacademie, nu Maaskantgebouw Universiteit Tilburg★★★ | Afhankelijk van hoe de renovatie is uitgepaktHuig Maaskant1972
Stadsschouwburg Nijmegen★★★Bernhard Bijvoet en Gerard Holt1955-1961
Topshuis★★★Wim Quist1976 – 1987
Amsterdam UMC – Locatie VUmc★★★?Bouw 1956-1964, officiële opening 1966
Cygnus Gymnasium★★★J.B. Ingwersen, C. de Geus en C. v.d. Bom1952–1956
Vierpoot Kromhoutkazerne★★★J.C. van den Hoeven, J. Houtekamer1985
Centraal Beheer★★★Herman Hertzbeger1967-1972
Raadhuis Ede★★★Van den Broek en Bakema1974-1977
Hoofdkantoor GAZO (nu districtskantoor Koninklijke Marechaussee)★★★Van Ardenne en Ingenieursbureau A. van der Werf1973 -1974
Autopon★★★Commer de Geus en Ben Ingwersen1961
Kraanspoor Regus★★★OTH Architecten2007 (originele Kraanspoor 1952)
Radboudveste★★★Bart van Kasteel1976
Pastoor van Arskerk★★★Aldo van Eyck1968-1969
Waterzuiveringsinstallatie Beerenplaat★★★Wim Quist1959-1965
Cubicus★★★Environmental Design BV1973
Protestantse Kerk De Ruimte Nagele★★★Van den Broek en Bakema1958-1960
Burgerweeshuis★★★Aldo van Eyck1955-1960
De Bunker★★ | renovatie gestartHuig Maaskant1969
Woongebouw Schubert★★?1977
Voormalig Ministerie van Financiën★★Mart Bolten, Jo Vegter1965 – 1975
Kubuswoningen★★Piet Blom1984
Radio Kootwijk★★Julius Luthmann1920-1922
Infinity (voormalig hoofdkantoor ING)★★Roberto Meyer en Jeroen van Schooten1999-2002
Skydome★★Wiel Arets1990 – 1995
De Rotterdam★★OMA1997-2013
Scheepvaart en Transport College★★Neutelings Riedijk Architecten bv2005
Villa Kogelhof★★Paul de Ruiter2013
Protestantse Kerk De Ark★★Pete Sigmond1967
Weesperflat★★Herman Hertzberger1966
Euromast★★Huig Maaskant1958-1960
Rivierstaete Amsterdam-Zuid★★Huig Maaskant1967-1973
Pier Scheveningen★★Huig Maaskant, Dick Apon, Dirk Jan Dijk1959-1961
Entree Centraal Station Rotterdam★★Benthem Crouwel Architekten, Meyer en Van Schooten, en West 82009
Bolwoningen★★Dries Kreijkamp1984
Tandheelkunde★ | Te weinig info en foto’s en niet bezocht, maar wel getipt op dit gebouw, dus: moet ik heen!??
SilodamMVRDV1998-2002
Flat SilverlineFelix Claus, Kees Kaan2001
FiftyTwoDegrees Philips InnovatiecentrumFrancine Houben en Francesco Veenstra, Mecanoo Architecten2007
VredenburgHerman Hertzberger1979
Chr. M.t.s. Patrimonium?B.J. Ingwersen1973
De Vierpoot | Kromhoutkazerne | University College | Utrecht | Nederland
De Bunker | TU Eindhoven | Nederland
De Bunker | Huig Maaskant | TU Eindhoven | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
  • Centraal Beheergebouw | Apeldoorn | Nederland
Cementrum | David Zuiderhoek | Den Bosch | Nederland
Leeuwenburg (HvA) | Amsterdam | Nederland
Leeuwenburg (HvA) | Amsterdam | Nederland

Brutalisme is…
Meer lezen over kenmerken, materialen en geschiedenis van het brutalisme als stroming is de architectuur?
➜ Lees meer

Atlas of Brutalist Architecture – Phaidon
➜ 
560 pagina’s
➜ 1000 zwartwitfoto’s
➜ 34 x 24 cm
➜ Januari 2018
➜ Uitgever: Phaidon Press Ltd, New York
➜ ISBN: 9780714875668
➜ Prijs: €125
➜ ★★★★★
🔗Lees mijn blog

SOS Brutalism: a global survey
Oliver Elser, Philipp Kurz, Peter Cachola Schmal
➜ 535 pagina’s
➜ 31 x 24 cm
➜ november 2017
➜ Uitgever: Park Books
➜ ISBN: 9783038600756
➜ Prijs: €59
➜ ★★★★
Vuistdik brutalistisch vormgegeven boek, dat onderdeel was van een tentoonstelling in het Deutsches Architekturmuseum in Frankfur am Main (2017). Het SOS in de titel staat er niet voor niets: veel brutalistische gebouwen worden met de dood bedreigd. Het is geen fotoboek, veeleer een doorwrocht architectuurboek met essays en casestudies over verschillende essentiële bouwwerken van over de hele wereld. Wat betekent dat er ook heel veel brutalistische usual suspects niet instaan. Als je op zoek bent naar een overzicht dan is The atlas of brutalist architecture de keuze.
In tegenstelling tot de meeste fotoboeken over brutalistische architectuur staan in SOS Brutalism veel historische foto’s, ook van het interieur, met uitgebreide beschrijvingen. Dat maakt het tot een mooie toevoeging aan mijn Oostblog Bieb, en ik citeer er graag uit in mijn blogs.

Warmte Kracht Koppeling centrale (WKK) | Utrecht | Nederland
Warmte Kracht Koppeling centrale (WKK) | Liesbeth van der Pol | Utrecht | Nederland
  • Kraanspoor | Amsterdam | Nederland
  • Kraanspoor | Amsterdam | Nederland
  • Kraanspoor | Amsterdam | Nederland
  • Kraanspoor | Amsterdam | Nederland
  • Kraanspoor | Amsterdam | Nederland
Infinity | Roberto Meyer en Jeroen van Schooten | Amsterdam | Nederland
Kubuswoningen | Piet Blom | Rotterdam | Nederland
Infinity | Roberto Meyer en Jeroen van Schooten | Amsterdam | Nederland