Brutalistische kerken: Thomaskerk, Sint Josephkerk en Afrikahuis

In Amsterdam zijn veel kerken gebouwd in de wederopbouwperiode. Nieuwe wijken werden uit de grond gestampt, waar mensen uit dezelfde zuil terechtkwamen. Er werd ook vaak een knoeperd van een kerk voor de betreffende zuil gebouwd. De Nederlandse kerkenbouw in de periode na WOII is sterk beïnvloed door Le Corbusier en de gebroeders Perret. Het is beton wat de blok slaat – expressief en sculpturaal – gecombineerd met klassieke elementen uit de kerkbouw: koor, toren, voorhof. Op het programma van de Betontour stonden vier brute kerken, waarvan ik er twee van binnen heb kunnen bekijken tijdens de voorbereiding op de tour. Dat smaakt naar meer!

De Thomaskerk staat op de peperdure grond van de Zuidas. De buitenkant is niet opzienbarend, alhoewel een geoefend architectenoog een bijzonder klezorenverband ziet: de keurig schuin in het gelid gemetselde stenen boven de rij ramen van de bovenste verdieping. Links van de entree, in witte vierkante stenen, is ook nog een soort koppenverband te bewonderen. Je ziet het pas als je het doorhebt. Dat is het leuke aan de Brutalistische Betontour die ik samen met Maarten Nieuwenhuize – met zijn geoefend architectenoog – en stadsplanoloog Caroline van Campen begeleid.

Alleen de massieve klokkentoren geeft iets weg van het meesterlijk brutalistische inwendige van de kerk. De Thomas is echt adembenemend mooi!

  • Thomaskerk | Amsterdam

Bij de voorbereiding op de Betontour hebben Caroline en ik de mazzel dat we de kerk kunnen bezoeken. Het is de laatste dag dat daar een kunstwerk staat van Ivan Cremer, de zoon van Jan Cremer en zijn vrouw, de dochter van Karel Sijmons die de kerk ontwierp. Het kunstwerk, een haast Tatlin-achtig staketsel dat naar het driehoekige raam lijkt te reiken, past in de kerkzaal alsof het er voor is gemaakt. De volgende dag zal het kunstwerk worden afgevoerd, dus we hebben dubbel mazzel.

De Thomaskerk is het levenswerk van architect Karel Sijmons (1908-1989). Sijmons liet zich inspireren door Le Corbusiers Notre Dame du Haut in Ronchamp, Frankrijk. Dat zie je bijvoorbeeld in het golvende dak, het lichtspel en het gebruik van sculpturaal béton brut. De Thomaskerk is doordrenkt van Bijbelse symboliek. De twaalf vierkante ramen staan voor evenzovele apostelen, het golvende dak stelt de zee voor en de gele stenen vloer symboliseert de woestijn.

Thomaskerk
Architect: Karel Sijmons
Bouw: 1966
Glas in lood: Antonio Saura
➜ Brutality: ★★★★
🔗 Website De Thomas

Sint Nicolaaskapel en klooster

Vlakbij de Thomaskerk, in het Beatrixpark, bevindt zich de Sint Nicolaaskapel met klooster. Het is een zeer bijzondere architectonisch ensemble van Lau Peters en zijn zoon volgens de principes van het nieuwe bouwen. Oorspronkelijk maakte ook een katholieke jongensschool – het Sint Nicolaas Lyceum – er deel van uit. Die school is afgebroken, op de plek van de Christus Geboortekerk verrees enkele jaren geleden een nieuwe school. Binnenkort worden kapel en klooster verbouwd voor gebruik door het conservatorium.

De kapel is bijzonder met zijn ronde vorm, open glasgevel op de eerste verdieping en kleine rechthoekige raampjes daarboven. Het klooster is een vreemd bouwwerk in vierkante stenen in koppenverband: allemaal netjes op elkaar gestapeld. Het gebouw is zo’n acht verdiepingen hoog met een trap in een halfrond trappenhuis, ook in vierkante stenen, ditmaal groen. Er zijn wat vreemde erkers aan de flat bevestigd waarvan me de functie een raadsel is.

Sint Nicolaaskapel en -klooster
➜ Architecten: Lau Peters, Ted Peters en Ben Spängberg
➜ Bouw: 1957-1959

Casa Migrante: voormalig Afrikahuis en Sint Willibrordusparochie

Van een heel andere orde is de Sint Willibrordusparochie, tegenwoordig Casa Migrante, gericht op migranten uit Latijns-Amerika. Ik ken het gebouw als het Afrikahuis en ben er vaak langsgefietst. Het was een soortement vluchtkerk, en de overdekte entree een opvangplek of hangplek. Nu staat daar een fier hek omheen, dat niet op slot staat als we er langskomen bij de voorbereiding op de tour. We gaan voorzichtig naar binnen.

Ik ben onder de indruk van de stoere muren, trappen en wanden in gewassen beton en de vele originele interieurelementen, zoals de niet heel gezellige plafondlampen. De betonnen dragende balken hangen claustrofobisch laag. Het is meer bunker dan kerk. Helaas kunnen we de kerkzaal zelf niet bekijken, en een bezoek tijdens de Betontour zit er ook niet in, want dan is de kerk stemlokaal voor de Chileense verkiezingen. Dit vraagt om een nieuw bezoek.

Afrikahuis | Amsterdam | Nederland
Afrikahuis | Amsterdam | Nederland

Wat is gewassen beton?
Gewassen beton of uitgewassen beton is beton waarvan het oppervlak wordt bespoten met een vertrager, waardoor de toplaag niet verhardt. De toplaag wordt vervolgens onder hoge druk ‘gewassen’, waardoor het cement uit de toplaag spoelt en het grind zichtbaar blijft.

  • Afrikahuis | Amsterdam | Nederland
  • Afrikahuis | Amsterdam | Nederland
  • Afrikahuis | Amsterdam | Nederland
  • Afrikahuis | Amsterdam | Nederland

Architect van de kerk is Joop van Stigt, die in de Bijlmer verantwoordelijk is voor de structuralistische flats van onder meer de Gouden Leeuw. Ook het Afrikahuis is een structuralistisch bouwwerk, met een plattegrond van vijf gekoppelde achthoeken, netjes in het gelid. De plint – benedenverdieping – is van beton, daarboven zijn de muren bekleed met zandsteen. Het trappenhuis in draadglas en beton verbindt de kerk met de ernaast gelegen bebouwing.

De kerk staat op de plek waar een klooster stond en heeft een behoorlijke tuin. Best bijzonder, zo middenin de Pijp. De kerk zou oorspronkelijk 2000 zitplaatsen krijgen, maar de ontkerkelijking haalde de geplande werkelijkheid in, waardoor ‘maar’ 900 stoelen overbleven. De Afrikakerk kreeg, geheel in de geest van de tijd, een buurtfunctie en dus een multifunctioneel karakter. Net als de Thomaskerk, die een theaterzaal heeft.

Afrikahuis (voormalige Sint Willibrodusparochie)
Architect: Joop van Stigt (ook van Gouden Leeuw in Bijlmer)
Bouw: 1966-1968
➜ Brutality: ★★★
Gemeentelijk monument

De Sint Josepkerk

Over de Sint Josepkerk schreef ik al eerder een blog. Met de Betontour gingen we er ook langs, nu bij het vallen van de avond. Ook dan komt de Sint Joseph prachtig uit, met zijn verlichte doopkapel en gevel. Een mooie afsluiting van de tour.

Amsterdam heeft nog meer mooie bijzondere kerken uit de wederopbouwperiode, zoals de Ark in Slotervaart. Meer dan genoeg voor een nog te plannen Brutalistische Kerkentour. Dan kunnen we met een groep liefhebbers op betonnen kerkenpad.

Brutalisme in Nederland: de Sint Josephkerk in Amsterdam

De Sint Josephkerk is begin jaren vijftig gebouwd als onderdeel van een nieuw te ontwikkelen katholieke enclave in Bos en Lommer, Amsterdam. Architect Gerard Holt ontwierp een brute betonnen kerk die geïnspireerd is op de kerkwerken van de gebroeders Perret en Le Corbusier. Het is een imposant rechtlijnig gevaarte in beton en Limburgs natuursteen. Na gedane kerkelijke dienst in 1990 werd de Josephkerk klimkerk ‘Tussen Hemel en Aarde’, daarna kwam ze in het nieuws als de Vluchtkerk. Heden is Sint Joseph in gebruik als speelparadijs Candy Castle. Beton meets roze snoepjes.

Lees Meer
  • Sint Josephkerk | Amsterdam | Nederland
  • Doopkapel Sint Josephkerk | Amsterdam | Nederland

Sint Josephkerk, Amsterdam
➜ Architect: Gerard Holt en Karel Tholens
➜ Kunstenaar (glas in lood, plafondschildering Feniks): Marius de Leeuw
➜ Bouw: 1950-1952
➜ Renovatie: 2014, Schakel & Schrale
➜ Brutality: ★★★★
➜ Rijksmonument 530737

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s