Ribbeton, grindbeton, betonreliëfs en B2-blokken

Utrecht groeide na WOII als kool. Bij de gemeentelijke herindeling van 1954 werd de gemeente Zuilen bij Utrecht gevoegd. Dat gold ook voor het boerenland aan de andere van de Vecht, dat toebehoorde aan de gemeenten Maartensdijk, Achttienhoven en Westbroek. Hier werd de nieuwe wijk Overvecht gebouwd op basis van de plannen van stedenbouwkundigen Wissing en Hanekroot. In de zestiger jaren werden in ijltempo enorme clusters flats en woonhuizen gebouwd in de ruim opgezette en groene wijk voor in totaal zo’n 45.000 mensen. Geheel in de geest van de tijd werd er veel beton vergoten voor al deze nieuwbouw. Dit blog voert je langs een aantal brute relicten uit die tijd. Ook de typische monumentale kunst van de wederopbouw, waarmee de publieke ruimte werd versierd, komt aan bod.

Bij het vroegere Grootwinkelcentrum Overvecht, dat tegenwoordig Shoppingcenter Overvecht heet, vind je de BENU Apotheek. Deze voormalige apotheek van de Onderlinge Pharmaceutische Groothandel (OPG) is een opvallend onopvallend gebouw. Ik ben er al honderden keren langsgefietst, maar deze vreemdvormige apotheek met zijn sculpturale jas in beton met diepe ribbels is mijn toch redelijk geoefende brutalistische oog nooit eerder opgevallen. Een tip van Arjan den Boer, partner in Bruut, ofwel een van de medeschrijvers aan onze atlas van brutalistische architectuur in Nederland.

In ‘Erfgoed van de wederopbouw’ wordt de apotheek een trapeziumvorm toegedicht. Die zie ik er niet echt in, althans niet een klassiek trapezium. Maar als je zoekt op afbeeldingen van ‘trapezium in architecture’ dan zie je veel maffe vormen die met enige fantasie gebaseerd zijn op een trapezium, dus ik geef de schrijvers van het boek het voordeel van de twijfel.

De apotheek is heel functioneel ingericht met bijvoorbeeld een door een lichtkap verlichte werkruimte voor de medicijnen en recepten. De architect is Joan (J.I.) Risseeuw, niet Riseeuw zoals in voornoemde publicatie staat. Over de goede man is weinig te vinden, maar velen zullen hem toch kennen van Cultuur- en Congrescentrum Antropia vlakbij station Driebergen-Zeist. In Antropia klinkt antroposofisch door, en dat klopt. Dit is het voormalige Iona-gebouw van de Vrije Hogeschool uit 1976.

Risseeuws Antropia wordt gezien als een voorbeeld van organische architectuur, gekenmerkt door een expressieve vormgeving waarbij rechte lijnen en hoeken verboden lijken te zijn. Gebouwen in deze stijl lijken eerder te zijn ontworpen met een kleimodel dan met een lineaal. De vormen zijn geleend uit de natuur. Dat expressieve en sculpturale karakter hebben organische en brutalistische architectuur gemeen. Le Corbusiers Notre Dame du Haut en Falling water van Frank Lloyd Wright zijn iconen van brutalistische maar ook van organische architectuur. In Nederland zie je die expressieve sculpturale vormen ook terug in brutalistische iconen als de Aula van de TU Delft en SC Johnson in Mijdrecht.

Voor Rudolph Steiner, grondlegger van de antroposofie en de organische architectuur, was ook de zintuigelijke waarneming belangrijk, dus ook de tactiliteit van een gebouw: hoe voelt het, hoe ruikt het, hoe ervaart iemand het? Terug naar de Risseeuws apotheek in Overvecht: als er iets tactiel is, dan is dat wel corduroybeton. Voel zelf maar eens als je er bent. En die trapeziumvorm zal ik dan maar vertalen als organische vorm.


Snelle feiten apotheek Onderlinge Pharmaceutische Groothandel (OPG)
 Architect: Joan (J.I.) Risseeuw
 Bouwjaar: 1970
 Roelantdreef 232, Utrecht
 Gemeentelijk monument
Nu: BENU Apotheek
➜ Brutality ★★

Betonreliëfs: Apollo en Diana aan de Tanhäuserdreef

Vlakbij station Overvecht staat aan de Tannhäuserdreef een flat van 250 meter breed bij zes verdiepingen hoog met per lift bereikbare galerijen. De flat uit 1964 is snel en goedkoop gebouwd in gietbeton naar ontwerp van Albert van Overhagen. Tot zover weinig reden om er te gaan kijken. De twee liftkokers met daarop twee enorme betonreliëfs zijn dat zeker wel.

De reliëfs stellen de tweeling Apollo en Diana voor, zonnegod van de kunst en godin van de jacht. Apollo speelt luit en weet zich omringd door vogels, schapen en oerossen. Diana draagt een pijl en boog en heeft gezelschap van haar jachthonden. Een hert kijkt onschuldig naar Diana in de hoop dat hij de jacht overleeft.

De reliëfs zijn gemaakt door kunstenares Romualda Bogaerts-Van Stolk en beslaan de gehele hoogte en breedte van beide liftkokers: 20 bij 8 meter. Aan de horizontale naden kan je zien dat de reliëfs etage voor etage in beton zijn gegoten, in een subtiele houten bekisting. Het is bijzonder knap hoe met dit minimalistische principe – voornamelijk rechte lijnen zodat het ontwerp te ‘bekisten’ en ‘gietbaar’ is – zoveel wordt uitgedrukt. In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister.

Snelle feiten betonreliëfs Tanhäuserdreef
Architect: Albert van Overhagen
 Kunstenaar: Romualda Bogaerts-Van Stolk
 Bouwjaar: 1964
 Tanhäuserdreef, Utrecht
➜ Brutality ★★★

Meer Romualda Bogaerts-Van Stolk in Overvecht

Bogaerts-Van Stolk werkte voor nog een ander project samen met Van Overhagen: bejaardencentrum Zuylenstede, Perudreef 8. Ook voor die flat ontwierp zij een betonreliëf dat de liftschaft siert, met paartjes dieren. Verder maakte zij het baksteenkunstwerk met de letters Stefanus voor de voormalige Stefanuskerk, Braziliëdreef 2. Vlakbij de experimentele flats – hippieflats, communeflats – van onder meer de Sao Paolodreef, opgebouwd uit B2-betonstenen en met tegenwoordig de status van gemeentelijk monument. Ik heb er in mijn prille jeugd gewoond, maar weinig actieve herinnering aan.

Verpleeghuis Rosendael: grindbeton en zonneschermen

Een gebouw waar op internet weinig over te vinden is, is verpleeghuis Rosendael, genoemd naar de verdwenen buitenplaats aan de Vecht Rosendaal, waarvan alleen de theekoepel en toegangspoort bewaard zijn gebleven. De gevel van het verpleeghuis is bekleed met prefab grindbetonnen platen en heeft smalle ramen met gezellige gele zonneschermen erboven. Tegenwoordig is verpleeghuis Rosendael eigendom van Careyn.

Al dit beton moet wijken voor nieuwbouw, want het gebouw voldoet niet meer aan de eisen van de tijd. Eerst zullen er twee zorggebouwen met 100 appartementen worden gebouwd waarna het oude gebouw wordt gesloopt. Op die plek komen 90 eengezinswoningen.

In het parkje achter Rosendael – verboden toegang! – staat het beeld ‘Man met vleugels’ van de Utrechtse beeldhouwer en schilder Theo Mackaay. Ook bekend als componist, gitarist en zanger van de Utrechtse band Braak en als ontwerper van het Gouden Kalf.

Man met Vleugels van Theo Mackaay | Verpleeghuis Rosendael | Utrecht | Nederland
Man met Vleugels van Theo Mackaay | Verpleeghuis Rosendael | Utrecht | Nederland

Daelwijck: bruut crematorium in idyllisch groen

Crematorium Daelwijck werd in 1970 gebouwd naar ontwerp van de Utrechtse architect Waalko Jans Dingemans, neef – zoon van broer Frans – van Piet Dingemans van het Dingemanshuis. Samen runden zij een tijd een eigen bureau, waar ze blijkbaar een voorkeur voor B2-betonblokken en béton brut deelden. In het Dingemanshuis is dat terug te zien, maar ook in Daelwijck, dat geheel is opgebouwd uit B2-blokken. De overkapping en de halfronde afscheiding aan beide zijkanten zijn uitgevoerd in béton brut waarin de houtnerfstructuur van de bekisting en de overgang van de ene naar de andere plank door de verf heen herkenbaar is. De regenafvoer per ketting doet lekker steentijdelijk aan.

Heb jij nog tips voor de betonsafari Overvecht? Laat het me weten onder dit bericht of via het contactformulier.

Snelle feiten Crematorium Daelwijck
 Architect: Waalko Jans Dingemans
 Bouwjaar: 1970
 Floridadreef 7, Utrecht
➜ Brutality ★

Meer blogs over brutalisme in Nederland

De Lichtenberg te Weert: monumentaal openluchttheater in verval

De Lichtenberg bij Weert is werd gebouwd tussen 1954 en 1961 naar ontwerp van de uit Weert afkomstige architect Pierre Weegels. Het complex bestaat uit een openluchttheater, een kapelletje, tennisbanen en een zwembad. Alleen de tennisbanen zijn nog in gebruik, de rest van dit rijksmonument verkeert in staat van verval.

Lees Meer

Brutalistische betontour Den Haag

Vorig jaar deden we Utrecht en Amsterdam aan, dit keer gaan ons in Den Haag verlustigen aan brutalistisch beton in al zijn schoonheid, breekbaarheid en bruutheid. De vorige tour kreeg zeer enthousiaste reacties. Daarom is de Betontour terug, met dezelfde experts en nieuwe brute gebouwen in een nieuwe stad! Tour met ons mee op zaterdag 8 oktober 2022.

Lees Meer

Brutalisme in Nederland: Cohengebouw in Bilthoven

Het H. Cohengebouw op het RIVM-terrein in Bilthoven is een bruut betonnen gebouw dat stamt uit een tijd dat er weinig toppers werden toegevoegd aan de canon van brutalistisch Nederland: 1988. Ik fietste er langs om met eigen ogen te zien hoe hoog de brutalityscore van dit gebouw is.

Lees Meer

Laden…

Er is iets fout gegaan. Vernieuw de pagina en/of probeer het opnieuw.

Bronnen en verder lezen

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s