In ‘De onzichtbaren’ vertelt Frank Nellen het verhaal van Dani (de ik-persoon) die met zijn moeder in een gezapig plattelandsdorpje woont, een paar honderd kilometer ten oosten van Moskou. Dani’s leven is saai tot Pavel bij hem in de klas komt te zitten. Dani heeft een lapje voor zijn oog, leest boeken en is verteller van heldenverhalen. Sovjethelden wel te verstaan: ruimtevaarders, arbeiders, soldaten. Pavel is een enorme believer, hij gelooft vol overtuiging in de grootsheid van de Sovjet-Unie, van Lenin en het socialisme.
Het verhaal speelt in de periode waarin de grootsheid van het almachtige Sovjetimperium steeds meer begint te wankelen. De door de partij geregisseerde pravda – waarheid – is niet langer de enige waarheid, sinds de glasnost en perestrojka van Gorbatsjov mag er kritiek worden geleverd. Sommige dingen veranderen niet. Partijleden laven zich aan luxe, de rest leidt een marginaal bestaan en wordt gekneed en geknecht tot homo Sovieticus. De onderdrukkingsmachine draait overuren, de staatspropaganda is nog alom aanwezig.
Het leven van Dani en Pavel loopt aan het einde van hun schooltijd uit elkaar. Dani krijgt een ondermaats Sovjetleven met stomvervelend werk dat alleen vol te houden is in staat van dronkenschap. Pavel gaat als militair helpen om na de kernramp in Tsjernobyl de boel op te ruimen. Een ongezonde aangelegenheid.
Dani komt Pavel jaren later tegen tijdens een studentendemonstratie, waar Pavel een toespraak houdt waarin hij de vloer aanveegt met de zelfgenoegzame volgevreten partijleden met al hun privileges. Zelfs van Lenin maakt hij gehakt. Daarna lijkt hij van de aardbodem verdwenen te zijn.
Pavel wordt zelfbenoemd chroniqueur van het leven van de slachtoffers van de Sovjet-Unie: de mensen die verdwenen in de goelag, wier leven kapot is gemaakt, wie alles is afgenomen. Dani gaat naar Pavel op zoek om antwoord te vinden op de vraag waarom Pavel van verteller van verhalen uit de Sovjetpropagandakoker verteller werd van de verhalen van de slachtoffers van de Sovjetterreur.
‘De onzichtbaren’ won de Nederlandse Boekhandelsprijs en kreeg veel positieve kritieken. En terecht! Nellen weet heel knap en met veel vaart het leven in Sovjettijd in een suf Sovjetdorpje te beschrijven. Ondertussen neemt hij je mee in de geschiedenis van de Sovjet-Unie en het leven van alledag. Ook van zovele mensen die werden gemangeld in de raderen van de communistische molen. Nellen putte voor hun verhalen uit het werk van onder meer Svetlana Aleksijevitsj (Het einde van de rode mens, zie onderaan deze pagina).
Nellen schrijft lekker en de zoektocht van Dani naar Pavel speelt in een zinderende bizarre wereld vol spanning en snelheid. Het doet me denken aan de literaire thrillers van Tom Rob Smith (Kind 44). Als je houdt van een goed geschreven spannend boek met knap plot, en als je houdt van een boek dat de sfeer van de Sovjet-Unie ademt: koop dit boek.
De onzichtbaren
Frank Nellen
➜ 256 pagina’s
➜ september 2023
➜ Uitgever: Hollands Diep
➜ ISBN: 9789048860609
➜ €23
➜ ★★★★★
Het einde van de rode mens: leven op de puinhopen van de Sovjet-Unie
Svetlana Alexijevitsj
➜ 478 pagina’s
➜ 2015
➜ Uitgever: De Bezige Bij
➜ ISBN: 9789023498025
Dit boek is gebaseerd op honderden interviews die de Wit-Russische onderzoeksjournaliste Alexijevitsj hield met de meest uiteenlopende, voorheen rode mensen. Hoe verging het deze Sovjetmensen in de negentiger jaren, na het uiteenvallen van het grote Sovjetrijk, waarmee ‘een waarheid als een Pravda’ niet meer gold. Het was een gigantisch sociologisch experiment: hoe gaan mensen om met een waarheid die niet meer bestaat? Met een rijk dat niet meer bestaat? Het resultaat was gruwelijk. De levensverwachting voor mannen daalde in die periode tot onder de 60 jaar. Je werd neergeknald voor een pakje sigaretten. Als er geen wodka was, nam je antivries.
Velen gingen kopje onder in armoede, alcoholgebruik en ellende. Anderen vonden op goed geluk de weg door het moeras van het kapitalisme, en zolang ze op de goede weg waren, namen ze het ervan, want ze wisten dat het zo maar over kon zijn. De uitwassen die worden beschreven getuigen van een totale ontmenselijking. Nieuwe rijken speelden in Moskou ‘Hunted’: een zwerver kreeg 100 dollar en als hij 24 uur lang onvindbaar bleef, mocht hij dat geld houden. Dat ‘hunted’ werd erg letterlijk genomen: de verveelde, puissant rijke jongeren zaten achter de zwerver aan met geweren en schoten hem dood als ze hem vonden.
Veel Russen bleven de ineenstorting van de Sovjet-Unie en het socialisme stelselmatig ontkennen. Stalin is nog steeds een held. Sommige oudere mensen bleken zo gehersenspoeld dat ze goedpraatten dat een partner, naaste of familielid naar de goelag was gestuurd en als een wrak terugkwam. En dat wrak zit dan naast je tijdens het interview.
Na lezing van ‘Het einde van de rode mens’ begrijp je beter waarom Poetin zo populair is. Make Russia great again!
Oostblog 