Op de terugreis vanuit de besneeuwde bergen van Berner Oberland heb ik in Bazel een paar uur de tijd om brute gebouwen te spotten die op de Carte Brute Switzerland staan. Le Corbusier, de uitvinder van het béton brut, is een verfranste Zwitser, dus ik verwacht er wel wat van. Bazel schijnt de hoofdstad van het Zwitsers brutalisme te zijn. Op Architektur Basel heet dat: Basel, das brutalistische Herz der Schweiz. Bazel de bruutste dus.

Antoniuskirche: rechtlijnig betonfest

De Antoniuskirche is een brutalistisch aandoende kerk uit een tijd dat de termen béton brut en brutalisme nog niet waren gemunt. De kerk is een waar betonfest. Zowel het interieur als exterieur bestaan uit zichtbeton, onbewerkt en ongepleisterd. De (nerven)structuur van de bekisting levert een fraaie en ruige textuur op.

Antoniuskirche | Karl Moser | Bazel | Zwitserland

De modernistische kerk is gebouwd tussen 1925-1927, toen de betontechniek nog in de kinderschoenen stond. De Antoniuskirche is meerdere keren gerenoveerd omdat de wapening van het beton aan de oppervlakte kwam, waardoor het ijzer begon te roesten. Al in de vijftiger jaren moest de toren worden gered door die te verstevigen met spuitbeton. Een meer sculpturale toepassing van beton was indertijd nog niet mogelijk, waardoor de kerk bestaat uit louter rechte lijnen en lijkt te zijn opgebouwd uit gestapelde rechthoekige blokken beton. Alleen in het plafond zijn rondere vormen te zien.

De kerk bestaat uit een portaal (een poort met een engel met toeter erboven), een groot schip met hoge ramen en een klokkentoren van 62 meter hoog. Aan het schip zit een bidkapel vast. Alles is uiterst functioneel ontworpen, rechttoe rechtaan, maar wel met wat verrassende elementen, zoals de sierlijke trap naar het koor, het perfect passende orgel en de enorme glas-in-loodramen (4,80 meter breed bij 13,80 meter hoog) met cartoonachtige Bijbelse figuren. Acht massieve betonpijlers dragen het tongewelf, dat bekleed is met betonnen cassettes.

Wat is een tongewelf?
Een tongewelf is een gebogen dakconstructie met over de gehele lengte dezelfde vorm, die in dwarsdoorsnede een halve cirkel vormt.

Karl Moser was niet zo maar een architect. Hij was voorzitter van de oprichtingsconferentie van het Congrès International d’Architecture Moderne (CIAM) in 1928 in Zwitserland, waarvoor Le Corbusier het programma samenstelde. Ook bijvoorbeeld onze eigen Gerrit Rietveld was daar aanwezig. CIAM was een internationaal congres van vooraanstaande architecten, die tussen 1928 en 1959 bepalend waren voor de richting van de architectuur. Die richting was sterk functionalistisch.

Snelle feiten Antoniuskirche
➜ Architect: Karl Moser
➜ Bouw: 1925-1927
➜ Glas in lood: Hans Stocker en Otto Staiger
➜ Adres: Kannenfeldstrasse 35, Bazel
➜ Brutality: ★★★
🔗 Architektur Basel

Schule für Gestaltung: architectuur en kunst vinden elkaar in beton

De architect van een andere betonnen parel, Hermann Baur, is opgeleid door Karl Moser van de Antoniuskirche. Hermann Baur (1894-1980) is een van de belangrijkste architecten van het Zwitserse modernisme. Het is Moser zo te zien goed gelukt om zijn voorliefde voor ruw zichtbeton aan Baur over te dragen. Ook de Allgemeine Gewerbeschule en de Schule für Gestaltung vormen een betonfest van jewelste. De muurreliëfs in béton brut en het kunstwerk Bausteinsäule van Hans Arp vormen een integraal onderdeel van het ensemble van vier gebouwen. De fijnzinnig zichtbetongevels en de integratie van kunst en architectuur geven school een monumentale zeggingskracht.

Mauerhalle en Bausteinsäule | Bazel | Zwitserland

De vier onderwijsgebouwen zijn gelegen rond een ruime centrale binnenplaats, waar de studenten genoeg bewegingsvrijheid hebben en toegang tot kunst en natuur. Dit moet bijdragen aan een prettig leerklimaat, geheel volgens de principes van de modernisten. Sinds de opening in 1961 worden hier jaarlijks zo’n 6.000 studenten onderwezen in design.

Mauerhalle: betonnen vliegers in de geest van Corbu

De Mauerhalle – een collegezaal en multifunctionele ruimte – is een wonder in beton. De zijkanten met de betonnen vliegers laten iets zien van de ‘betonnen origami’ die doorloopt in het gevouwen betonnen dak. Van binnen is de Mauerhalle ook fenomenaal, getuige de foto’s die ik ervan op internet vond. Helaas kon ik zelf het gebouw niet binnen.

De Mauerhalle is ontworpen door de Bazelse architect Hans Peter Baur, de zoon van Hermann. Hans Peter was eind jaren veertig in dienst bij het bureau van Le Corbusier in Parijs, voor wie hij de planning van diens l’Unité de Habitation in Marseille verzorgde. Met zo’n leermeester leer je wel hoe je beton sculpturaal kunt gebruiken. Zonder Le Corbusier was de Mauerhalle vast niet de Mauerhalle geworden.

Snelle feiten Allgemeine Gewerbeschule und Schule für Gestaltung
➜ Architecten: Hermann Baur met Franz Bräuning en Arthur Dürig. Mauerhalle: Hans Peter Baur
➜ Bouw: 1956-1961
➜ Renovatie: 2006-2010
➜ Kunstwerken (Bausteinsäule en muurreliëfs): Hans Arp
➜ Adres: Vogelsangstrasse 15, Bazel
➜ Brutality: ★★★★★
🔗 SOS Brutalisme
🔗 Architektur Basel

Bündnerstrasse 20: woongebouw in geribd beton

De architect van het woongebouw aan Bündnerstrasse 20, Hans Zwimpfer, was dan weer in de leer bij Hermann Baur van de Allgemeine Gewerbeschule. Zwimpfer is met de architecten Förderer en Otto verantwoordelijk voor een aantal andere Zwitserse brutalistische meesterwerken: de Hochschule van Sankt Gallen, de Realschule in Aesch en het Brunnmattschulhaus in Bazel, die alle ongetwijfeld op de Carte Brute Switzerland staan. Ik heb helaas geen tijd gehad om in Bazel het Brunnmattschulhaus te bezoeken.

Woningen Bündnerstrasse 20 | Hans Zwimpfer | Bazel | Zwitserland

Zwimpfers woongebouw aan de Bündnerstrasse staat op de erfgoedlijst vanwege de bijzondere buitenkant van het gebouw met zijn geribde betonplaten. De gevel buigt mee met de niet helemaal rechte hoek van de Bündnerstrasse naar de Colmarerstrasse. De plattegrond is bijzonderder dan je zou zeggen als je tegen het gebouw aankijkt.

De bovenste etage springt in, wat ruimte biedt voor een flink dakterras. Op Google Earth is te zien dat er zich nog een tweede niveau op het dak bevindt met muren – heel stijlvast – in geribbeld beton. Op het dak staan ook meerdere piramidevormige luchtkokers en een zuil met turquoise top, die je van beneden af ziet. Geen idee wat het is.

Bij de recente renovatie zijn de originele cementvloeren weer blootgelegd, waar al in 1973, tegen de wens van Zwimpfer in, hoogpolig tapijt overheen was gelegd. Helaas heeft Zwimpfer zelf dit net niet meer mee kunnen maken.

Snelle feiten woongebouw Bündnerstrasse
➜ Architect: Hans Zwimpfer
➜ Bouw: 1970-1971
➜ Renovatie: Stefan Wülser Architektur, 2018
➜ Adres: Bündnerstrasse 20, Bazel
➜ Brutality: ★★
🔗 SOS Brutalism

Mocht je in Bazel zijn, vergeet dan niet een rondje te maken langs de bijzondere betonarchitectuur van deze stad. De Carte Brute Switzerland gaat je daarbij helpen, dit blog geeft alvast een mooi startpunt.

Meer lezen

Brutalisme is…
Meer lezen over kenmerken, materialen en geschiedenis van het brutalisme als stroming is de architectuur?
➜ Lees meer

Een reactie op “Brutalisme in Zwitserland: Bazel de bruutste

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s