Er zijn niet heel veel boeken die een compleet overzicht geven van brutalistische bouwwerken in één specifiek land. Brutalist Italy uit 2023 van Roberto Conte en Stefano Perego vind ik een goed gelukt voorbeeld. Ook zijn er Brutalist Britain, Brutalist Korea en Brutalist Japan, maar die ken ik niet. En voor Nederland is er natuurlijk onze Atlas van het brutalisme in Nederland: BRUUT. In 2024 kwam Brutalism in Belgium uit met een heel andere aanpak dan Brutalist Italy, wat een puur fotoboek is. In ‘Belgium’ zit net als in BRUUT ook meer thematische verdieping en uitleg over de gebouwen. Waarin de Belgische variant afwijkt is de meer kunstzinnige benadering van de fotografie.
Fotograaf Pierrick de Stexhe ging alleen op fotopad op grijze dagen, grauw als cement. Totaal anders dan hoe Bart van Hoek voor BRUUT te werk ging, met oog voor detail en licht en foto’s die zijn genomen op dagen waarop de zon zich juist wél liet zien, liefst tijdens golden hour.
De Stexhe fotografeerde analoog en in zwart-wit en een eindeloze reeks tinten grijs. Per gebouw nam hij slechts zes foto’s, het maximum aantal dat tegelijkertijd ontwikkeld kan worden in de doka. Frontaal of in een hoek, maar altijd met het gebouw centraal. Er zit weinig diepte in de foto’s waardoor de gebouwen een geheel lijken te vormen met hun omgeving. De foto’s ogen verstild en stralen rust uit.
De nadruk ligt sterk op de structuur van de gebouwen. Om die nog meer te benadrukken zijn de foto’s ook in negatief afgedrukt – de donkere delen licht en de lichte delen donker – waardoor zonder afleiding van gebouw of omgeving kan worden gefocust op de structuur. De textuur van het beton – afdrukken van de bekisting en versieringen – is zelden te zien. Het boek voelt hierdoor meer als een kunstzinnig fotoproject dan als een architectuurproject met de standaardfoto’s die daarbij horen. Een gewaagde invulling, maar ik vind dat het goed werkt.
Er zijn ruim 50 gebouwen opgenomen, verspreid over heel België en daterend uit de periode 1950-1980. De meeste ken ik en heb ik zelf gezien. Er is duidelijk gekozen voor grote, imposante volumes, megastructuren met een opvallende gevelstructuur. Er staan veel kantoren in met een gevel in repeterende sculpturale prefabbetonelementen. Er staan ook gebouwen in die niet door de brute ballotage voor BRUUT zouden zijn gekomen wegens te veel baksteen. Maar ja, elk boek zijn eigen criteria.
Een van de weinige afwijkende bijdragen in het boek is Ontmoetingscentrum Westrand in Dilbeek, Brussel, waar niet het gebouw zelf maar de benedenverdieping is gefotografeerd. Dat begrijp ik wel; het exterieur is niet bijzonder bruut, het interieur daarentegen een waarachtig betonfest. Een van mijn favoriete brutalistische gebouwen in België; ik ken geen mooier interieur in béton brut dan hier. Ook van de fantastische Onze-Lieve-Vrouw van Kerselarekapel in Kerselare, ontworpen door de befaamde Belgische brutalist Juliaan Lampens, is een interieurfoto opgenomen. Daar wil ik nog een keer heen, een kerk als een vriendelijk ogende en natuurlijk uitgelichte bunker.
De beschrijvingen – in Frans en Engels – zijn puur architectonisch en een beetje saai, en er wordt niets gezegd over de huidige staat. Van de eerste twee projecten in Luik, in Droixhe, weet ik hoe armoedig het er is en hoe slecht onderhouden de flats en de kerk zijn, maar daar wordt met geen woord over gerept. Bij Arena Wijk gebeurt dat wel, maar die huizen vallen dan ook bijna uit elkaar van ellende.
Al met al is Brutalism in Belgium een fraaie nieuwe eigenzinnige loot aan de boom met brutalistische landenoverzichten. Ik ben rijkelijk laat met mijn blog over het boek; ik geloof dat het inmiddels niet meer verkrijgbaar is. Of althans, wel, maar tweedehands voor 124 euro. Hopelijk krijgt Brutalism in Belgium net als BRUUT een herdruk.
Brutalism in Belgium
Pierrick de Stexhe (foto’s), Jean-Marc Basyn, Marc Dubois, Jacinthe Gigou, Aurelien Jacob
➜ 264 pagina’s
➜ 24 x 31 cm
➜ 2024
➜ Uitgever: Prisme Editions
➜ ISBN: 9782930451473
➜ €59 [nog verkrijgbaar?]
➜ Taal: Engels en Frans
➜ ★★★★
Oostblog 
