Terug in Tbilisi: moeders en mozaïeken

In oktober 2019 was ik voor het eerst in Georgië. Vóór de coronacrisis, maar nadat Wie is de Mol? het land in 2018 voor veel Nederlanders in de kijker zette. Ik bezocht de steden Koetaisi en Tbilisi, en nu – zeven jaar later – ben ik er terug. Er is veel veranderd in Tbilisi. De hoofdstraat – de Shota Roestaveli Avenue – is volledig opgebroken voor grootschalige rioleringswerkzaamheden. Het is veel drukker, het toerisme heeft een enorme vlucht genomen. In de toeristenstraten lopen opvallend veel Chinese en Arabische toeristen rond. Proppers proberen je hun tent in te proppen, er worden suffe dingen verkocht waar de massatoerist van smult en bij de highly Instagrammable hot spots is het een circus.

Maar gelukkig zijn toeristen net schapen die graag als kudde opereren, liefst geleid door een herder met een vlaggetje en headset. Buiten deze toeristische graaszone durven maar weinig toeristen zich te begeven. Zo houd je een enorm stuk stad over zonder schapen. Tbilisi is groot en groots, met 1,3 miljoen inwoners, ofwel een derde van alle inwoners van Georgië.

Hotel Renesans met moeder, dochter en Gorki

We verblijven in Hotel Renesans, een soort guesthouse uit de begindagen van Airbnb. We verblijven in het huis van een lief en grappig duo, bestaande uit een moeder en haar kunstzinnige dochter. Je verwacht achter de voordeur – tussen een bakker, groenteboer en miniwarenhuis in – niet zo’n groot en chic appartement met prachtige bijzondere details. Alles is prima voor elkaar: de dames zijn echt uiterst gastvrij en het ontbijt is geweldig en enorm. Om de hoek zitten een hele goede koffiebar, een Georgische bakkerij en een dag- en nachtwinkel waar je verschillende soorten Georgisch bier kunt krijgen, vers van de tap in een plastic fles. Heerlijk om op het balkon – met uitzicht op een Sovjetstandbeeld van Gorki – op te drinken. Ook vlakbij is Fabrika, een überhip multifunctioneel complex in een voormalig naaiatelier uit de Sovjettijd, met leuke terrassen waar je prima kunt eten, galeries, een hostel, werkplekken voor zzp’ers en een platenzaak. Boven de entree is een enorm reliëfkunstwerk.

Moeder Georgië, nu met lauwerkrans

De tourist overload drukt vooral zwaar op ons als we Kartlis Deda bezoeken, het standbeeld van de Moeder van Georgië op de Sololaki-heuvel. Ik heb het beeld de vorige keer gemist en het moet toch een mooi staaltje socialistisch modernisme zijn. De trappen tussen de oude huisjes leiden ons de berg op, waar we in een enorme toeristenkermis terechtkomen. Bij het beeld kun je je door een cameradrone laten vereeuwigen met Moeder Georgië op de achtergrond. Wij hadden ons niet gerealiseerd dat de kabelbaan vlakbij eindigt. En wat wil je nou liever als toerist dan in een kabelbaan een berg opgetakeld worden om een beeld te bekijken, selfies te nemen met uitzicht op de oude stad en je te laten afzetten in een van de toeristenwinkels?

Hoe het ook zij: het beeld is imposant met zijn twintig meter hoogte, maar de zon staat verkeerd, waardoor er geen deugdelijke foto’s te maken zijn. Echt socmod is het beeld ook niet meer: in 1997 is het vervangen door een moderner exemplaar, waarbij Kartlis Deda’s kleding werd aangepast. De hoofddoek werd vervangen door een soort lauwerkrans. We kiezen de hazentrap naar beneden en gaan met de metro naar het aloude Expoterrein.

Ook hier ben ik de vorige keer geweest, maar heb toen niet alle Sovjetkunstwerken gezien die het terrein opsieren. Waaronder een aantal zeer fraaie, zo blijkt.

Socmodkunst op de Expo van Tbilisi

Expo Georgia is in 1971 gebouwd als de ‘Sovjet-tentoonstelling van prestaties van de nationale economie’ en is nog steeds in gebruik. Er is ook een prima restaurant gevestigd, met een fijn terras aan een parktuin met een vijver met schildpadden. In een van de paviljoens is een kunstzinnige tentoonstelling gaande. Het is niet een heel bijzonder gebouw, niet een heel bijzondere tentoonstelling, maar rond de boogvormige ramen zijn subtiele abstracte mozaïeken aangebracht.

De mozaïeken van de Expo verbeelden tezamen de ‘dromen van de communisten’, en zo heten ze dan ook. Die dromen gingen over reizen in de ruimte, de genoegens van de radioactiviteit en de techniek die de landbouw en industrie naar ultieme hoogten zou opstuwen. Een wat afwijkend mozaïek dat vast niet meedoet in de dromen van de communisten is dat van Kukuri Tsereteli, een belangrijke naam in Georgië Mozaïekland. Ik kan niet achterhalen wat hun relatie is, maar Zurab Tsereteli is verantwoordelijk voor de megalomane Kroniek van Georgië op een heuvel in Tbilisi. Kukuri heeft en herkenbare stijl met pastorale, sprookjesachtige en zeer dynamische werken. Met zijn mozaïek ‘superhert’ is nog steeds niets gebeurd; het staat er nog net zo verwaarloosd bij als zeven jaar geleden.

Om de dromen van de communisten waar te maken is behalve nieuwe technieken ook de verbeelding belangrijk, en daaraan refereert het Monument voor de Creativiteit van Antimoz Gorgadze. Drie figuren, waarvan er één duidelijk een vrouw is, houden een straaljager, een atoom en een schroef vast. Ik vind dit beeld een prima alternatief voor toerist-trapqueen Kartlis Deda.

Foto’s van de Expo in Tbilisi

Georgische Sagrada Familia

Met de gids Art for Architecture Georgia in de hand ga ik een dag solo op mozaïekjacht. Ook het brandweermozaïek dat de cover ervan siert, kan na vandaag worden afgevinkt. Maar voordat ik daar ben, kom ik langs het Trouwpaleis, een sculpturaal expressief organisch betonnen bouwwerk, de Georgische Sagrada Familia. In de ontkerkelijkte en ontkerkte Sovjet-Unie moesten er alternatieve plekken komen voor de viering van de rituelen des levens, waaronder trouwerijen. In dit trouwpaleis wordt nog steeds gebruikt voor trouwfeesten.

Brandweermozaïek in de geest van Cowboy Henk

Aan de overkant van de rivier is de brandweerkazerne met een van de tofste mozaïeken van Georgië. Voor de couleur locale: het kazerneterrein mag ik niet op maar vanachter het hek kun je met een beetje moeite prima foto’s maken, balancerend op een rechtopstaande en tegen het hek leunende vrachtwagenband. Voor de odeur locale: naast de fotoplek, achter de oplegger van Schüchen, is een alternatieve plasplek van de buschauffeurs van het aanpalende busstation. Mon dieu, quelle odeur!

Wielen in seventies kleuren

Naast de brandweerkazerne is het centrale busstation, waarvoor Zurab Tsereteli een reliëfmozaïek maakte in de lekker zeventies-kleurstelling van oranje, rood en bruin. Het toepasselijke thema is ‘wielen’. Sommige wielen behoren toe aan ouderwetse kinderboekbussen. Een vrouw met rode cowboyhoed houdt samen met haar hond de wacht onder het kunstwerk.

Kleurrijk kunstwerk

Zurab Tsereteli is ook verantwoordelijk voor een ander fabuleus mozaïek op het voormalige Huis van Politieke Educatie, zeg maar gerust het ministerie van Propaganda en Indoctrinatie. Dit gigantische 3D-mozaïek stamt uit 1978 en heeft een subtiel kleurenpalet, waarin schakeringen van oranje en blauw de hoofdrol spelen. De abstracte figuren sieren de ruim veertig meter brede gesloten gevel van het gebouw. Zo stond de vrolijke aaibare buitengevel in schril contrast met de praktijken die binnenin plaatsvonden.

Meer foto’s van Tbilisi

Meer blogs over Georgië